Herstel erfgoed
 
Inleiding                                                            
Landschapsreservaat Oosterdel is een prachtig, uniek natuurgebied bij Broek op Langedijk. Het is het laatste stukje onverkaveld gebied van het Geestmerambacht. Elk akkertje is een eiland op zich, gelegen in het waterrijke veenweidegebied, ook wel het duizend eilandenrijk genoemd. De akkertjes zijn uniek en in deze vorm niet verder meer aanwezig in ons land. De eerste vermelding van het gebied stamt uit 1063. Het unieke van dit landschap is dat het anno 2008 praktisch in dezelfde vorm als de beginvorm aanwezig is: opgebaggerde veenwoudgronden, uitermate geschikt voor het verbouwen van tuinbouwproducten. De stichting Veldzorg Oosterdel verhuurt de akkers aan tuinders (ca. 75), waardoor het gebied weer in zijn oude glorie kan herstellen, ingericht als cultuurlandschap en geschikt gemaakt voor kleinschalige tuinbouw, natuurzones en recreatie.                                                                         
In 1962 nam de regering het besluit om door middel van een ruilverkaveling het Geestmerambacht te reconstrueren. Waterwegen maakten plaats voor rijwegen en van het oude eilandenrijk bleef alleen het Landschapsreservaat Oosterdel over. Staatsbosbeheer heeft als eigenaar van dit gebied in 2005 het beheer overgedragen aan Stichting Veldzorg. Met subsidie van de Provincie Noord-Holland en het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (ELFPO)tracht Veldzorg het Landschapsreservaat Oosterdel weer in de oude staat te herstellen en een levensvatbare toekomst te bieden.  
Stichting Veldzorg is als beheerder van het gebied, de overkoepelende organisatie voor alle activiteiten in het gebied en heeft als uitgangspunt naast de tuinders, zoveel mogelijk werkzaamheden te laten uitvoeren door mensen met een lange afstand tot de arbeidsmarkt, en vrijwilligers. Daarom is Stichting Veldzorg een samenwerkingsverband aangegaan met WNK Alkmaar en Scorlewald (Raphaëlstichting).
 
Erfgoed Oosterdel                                              
Landschapsreservaat Oosterdel ligt tussen Broek op Langedijk, Sint Pancras en Heerhugowaard. De geschiedenis van het Geestmerambacht wordt gekenmerkt door menselijk ingrijpen. In de Middeleeuwen maakten de “Geestmannen”, de toenmalige bewoners, de drassige grond geschikt voor landbouw. Toen omstreeks 1800 de koeienpest uitbrak schakelden zij over op de tuinbouw. Voor hun akkers was de vruchtbare bagger uit de sloten een noodzaak. Zo werden de sloten steeds breder en ontstond het “Rijk der Duizend Eilanden”. De exploitatie van de gronden was voor de tuinbouwers zeer arbeidsintensief en zwaar. Er was een versnipperd grondgebruik en de verkavelingtoestand was uitermate slecht. Bijna alle kavels waren uitsluitend per schuit bereikbaar. Ook het aantal kavels per bedrijf was zeer groot. De toepassing van moderne productiemethoden was vrijwel niet mogelijk. De waterkwaliteit in het Geestmerambacht was in grote delen zeer slecht, omdat het gebied als een open riool dienst deed voor alle dorpen. Vooral in het langgerekte dorp Langedijk was de toestand voor de bewoners vanwege de stank van de sloten dikwijls zeer onaangenaam.

 

Herstelwerkzaamheden over de hele projectperiode
1.      De eilanden cultuurhistorisch herstellen (verwijderen van vuil en ruigte, verbeteren van de bodemstructuur en daar waar nodig herprofileren van het eilandprofiel);
2.      herstellen landschapstructuur door het openmaken van een deel van de dichtgegroeide sloten;
3.      daar waar nodig herstellen van de gronddammen;
4.      aanleg van plasdras zones;
 
Gebiedsindeling
Voor de herstelwerkzaamheden is het landschapsreservaat Oosterdel verdeeld is drie fases.
Per jaar wordt 1 fase opgepakt.
 
 
Landschapsreservaat Oosterdel
De paarse eilanden, gelegen in de oostelijke zone tegen het kanaal Alkmaar-Kolhorn, hebben een natuurbestemming.
De witte eilanden ten oosten en zuiden van de paarse lijn vormen een overgang tussen het natuurlijk ingerichte deel en het cultuurhistorische deel.
Alle overige witte eilanden hebben een cultuurhistorische bestemming.
 
 
 Tijdsplanning
 
Fase 1: 1 juli tot 31 december 2009 (voorbereidende projectwerkzaamheden) en van
           1 januari tot 31 december 2010
Fase 2: 1 januari tot 31 december 2011
Fase 3: 1 januari tot 31 december 2012
 
 
Uitvoering
Voorbereidende werkzaamheden nemen altijd veel tijd in beslag. Dat geldt ook voor de komende werkzaamheden in het Oosterdelgebied.
We zijn begonnen met een functietoekenning aan de eilanden. Dit wat nodig om vast te stellen of een eiland een cultuur of een natuur functie heeft. De oostzone heeft zoals eerder al vast was gesteld een natuurfunctie. Daarnaast is gekeken of er een lint van natuureilanden door het hele gebied kan lopen. De meeste van deze eilanden zijn te klein, te smal of te nat om gewassen op te verbouwen. Ook de boomeilanden behoren bij dit groene lint. Een natuurstrook tussen cultuureilanden is belangrijk voor de biodiversiteit en voor de biologische landbouw binnen het Oosterdelgebied.
Zeker nu Veldzorg en Staatsbosbeheer een aantal jaren geleden hebben bepaald dat er in het hele Oosterdelgebied op alle cultuureilanden alleen biologische geteeld mag worden. Deze eis is ook in het huurcontract (van Veldzorg) en pachtcontract (van SBB) vastgelegd.
 
 
 
Aan de hand van deze functietoekenning hebben we een beheerplan geschreven en heeft een extern bureau een orënterend waterbodemonderzoek uitgevoerd waarbij de kwaliteit van de baggerspecie in kaart is gebracht.
Het is belangrijk om te weten of de kwaliteit van het slib en de baggerspecie geschikt is om op een akker aan te brengen. Het waterbodemonderzoek en het beheerplan zijn mede bepalend voor de werkzaamheden die in 2011, 2012 en 2013.
 
Op verschillende huurdersbijeenkomsten is toelichting gegeven over de komende werkzaamheden.
Winter 2010-2011 was het zo ver dat er gestart kon worden. Als eerste is in het zuidelijk deel een groot aantal sloten weer op diepte gebracht en zijn dichtgegroeide sloten weer open gemaakt. Na het slikken is de veenbagger over de aangrenzende eilanden uitgespreid. Ook is er een begin gemaakt met het herstel van de gronddammen en het plaatsen van een hekwerk rond het Oosterdelgebied.
 
Najaar 2011 hebben we watermetingen verricht in het noordelijk deel van het Oosterdelgebied. Op 106 punten is de waterkolom en de baggerlaag gemeten. Deze 106 punten kwamen overeen met de laatste meetpunten van het Hoogheemraadschap zodat een goed vergelijk mogelijk was.
Aan de hand van het resultaat wordt winter 2011-2012 het noordelijkdeel opgeknapt. Dit betekent dat er 19 gronddammen opnieuw worden opgebouwd of hersteld, sloten worden uitgediept, oude verdwenen sloten worden opengemaakt, boomeilanden worden gedund en opgeknapte en op een groot aantal eilanden wordt na het slikken grondwerk uitgevoerd.
 
 
 
Voor de gronddammen worden eerst 2 rijen palen geslagen. Deze eiken palen hebben we van Staatsbosbeheer ontvangen. Daarna wordt de ruimte tussen de palen opgevuld met stronken, stammen en takken, waarna de palen met elkaar verbonden worden door spandraad. Tot slot wordt er bagger overheen aangebracht. Ook tegen de palen komt bagger om een grondvoet te vormen die tegendruk moet geven aan de opvulling van de gronddam.
 
Al met al een hele klus. Omdat er zeer veel handwerk is hebben we behalve de loonwerker ook WNK Groen ingeschakeld. WNK Groen is een onderdeel van  WNK Bedrijven, Alkmaar. Zij nemen het zaag, maai- en snoei- en opbouwwerk voor hun rekening in nauwe samenwerking met onze beheergroep onder leiding van Ruud van Hoven.
 
Herstel van het Oosterdelgebied wordt door iedereen als een cultuurhistorisch belang gezien. Maar met het herstellen van het gebied zijn we er nog niet. Het moet ook beheerd worden, niet alleen nu maar ook in de toekomst. Om die reden kunnen cultuureilanden worden gehuurd en natuureilanden worden geadopteerd.
In januari 2012 start een combinatie van SVO en WNK Bedrijven een nieuw biologisch tuindersbedrijf van ca. 5 ha., de twee beroepstuinders huren gezamenlijk ca. 8 ha. en Oosterheem een kleine 2 ha. 
Dit betekent dat er nu op 15 ha. kleinschalige landbouwactiviteiten plaats. De overige eilanden zijn verhuurd aan ‘hobbytuinders’, dit zijn tuinders die biologische producten telen voor eigen gebruik.
De belangstelling vanuit de omgeving is hiervoor zo groot dat er een wachtlijst is aangelegd omdat er geen eilanden meer beschikbaar zijn. Adoptie is nog steeds mogelijk, meer hierover is te lezen onder het kopje huren en adoptie
 
Het bovenstaande is conform uitgevoerd. Om een idee te geven hoe dit bereikt is, hebben we dit artikel op de site laten staan.
 

 

 

Het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (ELFPO) : EUROPA investeert in zijn platteland!

terug